موسسه پردازشگران

تماس با ما

02

حقوق دوستی‌

01

حقوق دوستی

 

بعد از اینکهرابطهدوستیبیندو یا چند نفر پایهریزیشد، هر یکبردیگریحقوقیدارد کهرعایتآنها الزامیاست. امامصادق(ع) میفرماید:

علی(ع) بهطرفکوفهمیرفت. کافریذمیبا آنحضرتهمراهشد واز ویپرسید: «بندهخدا، کجا میروی؟»        
امامپاسخداد: «میخواهمبهکوفهروم.» آنها همراهشدند و بهجاییرسیدند کهراهمرد کافر جدا میشد. در اینوقت، امیرمؤمنان(ع)همراهاو روانشد. مرد ذمیبا تعجبپرسید: «مگر نگفتیمیخواهمبهکوفهبروم؟» حضرتفرمود: «آری». مرد ذمیپرسید: «پسچرا راهخود را رها کردی؟» حضرتپاسخداد: «ایناز آدابهمراهیوهمدمیاستکهمرد همسفر و همراهخود را هنگامجداییبدرقهکند.پیامبر ما چنیندستور دادهاست.» کافر گفت: «بهراستیپیامبر شماچنیندستور داده؟» فرمود: «آری.» مرد ذمیگفت: «بنابراین، هر کساز او پیرویکرده، بهخاطر کارهایبزرگوارانهاشبودهاست. منتو راگواهمیگیرمکهبر آیینتو هستم.» مرد ذمیهمراهعلی(ع) بازگشتوچونآنحضرترا شناخت، بهدیناسلامدر آمد.

چنانکهملاحظهمیشود، علی(ع) حتیکسیرا کهمدتکوتاهیهمراهشبوده، دارایحقمیداند. بنابراین، حقدوستو لزومرعایتحقوقیتردیدناپذیر مینماید.

علی(ع) میفرماید:

اءذا اَخَیْتَ فَأَکْرِمْ حَقَّ الاءخاءِ.
هر گاهبا کسیبرادریکردی، حقبرادریرا گرامیدار و حقوق دوستیرا رعایتکن.

مِنْ دلائِلِ الخِذْلانِ الاستِهانَهُ بِحُقُوِِ الاءخْوانِ.      
سبکشمردنحقوق برادراناز نشانههایخواریاست.

حضرتبهفرزندشمحمد حنفیهچنینوصیتکردهاست:

پسرم، حقبرادرترا بهاعتماد دوستیمیانخودتانضایعنکن؛ زیراآنکهحقّشرا ضایعکردهای، برادرتنیست.

مهمترینحقوق دوستاناز منظر علی(ع) عبارتاستاز:

 

أ. مواسات

مواساتیعنییاریکردنبرادراندینیبا پرداختکمکهایمالی.براساسروایات، مواساتسبببهتر شدنزندگیطبقاتمحروم، فراوانیروزی، ایجاد محبّتو همبستگیدوستانمیشود. از نظر علی(ع) مواساتیکیاز حقوق برادریاست.

مواساتبرادراندینیو یاریآناندر راهخداوند روزیانسانرا زیادمیگرداند.

مردیاز یونانیانمدتها با امیر مؤمنان(ع) رفتو آمد داشتو دربارهاسلامتحقیقمیکرد. وقتیمطالعاتشبهپایانرسید و حقانیتاسلامبر اوثابتگشت، بهدستآنحضرتمسلمانشد. علی(ع) وظایفآیندهآنمردرا بهاو گوشزد کرد و فرمود:

بهتو توصیهمیکنمکهبا برادراندینیاتکهپیروانپیغمبر اسلامو منباشند، مواساتکنیو از ثروتیکهخداوند بهتو ارزانیداشتهبهآنانکمکنمایی، احتیاجاتآنانرا برطرفسازیو ناراحتیهایآنها رادفعکنی.

آنحضرتهمچنینمیفرماید:

هرگاهبذر دوستیرویید، کمکرساندنبهیکدیگر و پشتیبانیازیکدیگر واجبمیگردد.  
جانو مالخود را بهدوستت، عطا و مجلسخود را بهآشنایان،محبّتو گشادهروییخود را بهعامّهمردمو انصافرا بهدشمنببخش؛ امّا دینو ناموسخود را آزمندانهبرایخود نگهداریو از هرکسحفظکن.

 

ب. هدیهدادن

هدیهدادنیکیاز عواملایجاد و استمرار دوستیاست. هدیهبهدوستمیتواند مادییا معنویباشد. هدیهمادیایناستکهدر مناسبتهاییمانندکسبموفقیتهایعلمی، شغلیو عبادیهدیهایبهرسمیادبود و نیز تشویقبهویاهدا شود.

هدیهمعنویکهاز هدیهمادیارزشمندتر میباشد، نمایاندنعیبهایظاهریو باطنیدوستبهاو است. علی(ع) میفرماید:

میوهبرادریبهنیکییاد کردناو هنگامغیبتو هدیهدادنعیبهااست. در حقیقتدوستاز آنرو صدّیق(راستگو) نامیدهشدهاستکهدربارهتو و عیبهایتبهتو راستمیگوید. پسهر کهچنینباشد،بهاو آرامگیر کهاو خود دوستاست.

دوستباید همانند آینهباشد. صفاتپسندیدهدوستخود را بهدیدهقبولبنگرد و او را در حفظآنها کاملاً تشویقکند و عیبهایدوستشرا قبلاز آنکهدیگرانمطلعگردند در موقعیتیمناسبو محیطیمطلوبگوشزدکند؛ زیرا از منظر علی(ع) دوستانسان، خود انساناستو انساننمیخواهددیگراناز عیبهایشآگاهشوند.

 

ج. وفاداری

معنایوفا ایناستکهانساندر دوستیثابتقدمباشد؛ پیماندوستیرا تاآخر عمر نشکند و حتیپساز مرگدوستبهرفاقتشبا فرزندانو دوستانویادامهدهد؛ زیرا هدفاصلیاز دوستیجلبنفعاخرویمیباشد و اگرقطعشود، در حقیقتیکیاز اعمالاخرویانساناز بینرفتهاست.

علی(ع) میفرماید:

ایمردم، وفا همزاد و همراهراستیاستکهسپریمحکمتر ونگهدارندهتر از آنسراغندارم.

کسیکهاز جادهایمانو درستکاریمنحرفشده، عهد دوستیاشرابهآسانیمیشکند؛ حقوق دوستیرا ضایعمیکند و بذر دشمنیرا در دلدوستانشمیافشاند. پیمانشکنیاز مهمترینعواملپراکندگیواز همپاشیدگیروابطدوستانهاست. متأسفانهگاهافرادیپیدا میشوند کهعهد شکنیو فریبکاریرا زرنگیو وسیلهپیشرفتو نوعیهنر تلقیمیکنند؛ در حالیکهعملآنها با هیچیکاز اصولانسانیو اخلاقیسازگاریندارد. رسولخدا(ص) پایبندیبهدوستیهایدیرینرا میستود ومردمرا بدانفرامیخواند. روزیپیرزنینزدشآمد و با احترامبسیار با ویرو بهرو شد. اصحابعلّتاحترامو هویتزنرا پرسیدند. حضرتفرمود:

اینزندر زمانخدیجهنزد ما میآمد و دینمقدسبهما دستورمیدهد کهدوستانرا پیوستهاکرامکنیم.

برخیاز نویسندگانبا عنایتبهمفاد روایاتبرایوفایبهدوستینشانههاییذکر کردهاند. شماریاز ایننشانهها عبارتاستاز:

۱. ادامهدوستیوقتیدوستبهمقامو موقعیتیوالا میرسد.

۲. بازداشتندوستاز کارهایخلافو گناه.

۳. در دوریدوست، ناراحتو غمگینشدنو بهسخنانمردمدربارهدوستتوجّهنکردن.

۴. عدمرفاقتو همراهیبا دشمندوست.

علی(ع) فرماید:

لایَکُونُ الصَّدیقُ صَدیقاً حَتّییَحْفَظَ أخاهُ فیثَلاثٍ، فینَکْبَتِهِ، وَ غَیْبَتِهِ، وَوَفاتِهِ.          
دوست، دوستنیستمگر آنکهحقوق برادرشرا در سهجایگاهنگهبانباشد: در روزگار گرفتاری، آنهنگامکهحضور ندارد و پساز مرگ.

در اندیشهامامعلی(ع) «بهترینمردانگی، نگهداشتدوستیاست.»برایناساس، حضرتمیفرماید:

پیماندوستیرا نگهدار، اگر چهدیگریآنرا نگهندارد.

 

د. گذشت

اشتباهو لغزشدوستدر امور دینیو دنیویباید با برخورد صحیحموردعفو و بخششقرار گیرد. لغزشهایدوستاندر دو گسترهقابلبررسیاست:

 

۱. انحرافو لغزشدینی

اگر دوستانسانگرفتار لغزشدینیشد، باید با ملاطفتو مهربانیاو رانصیحتکرد تا بهاشتباهشپیبرد. امّا اگر بر انجامگناهاصرار ورزید، آیا بایددوستیرا با او قطعکرد یا باز همبا حسنبرخورد بهارشاد و نصیحتویادامهداد؟ امامغزالیو مرحومفیضکاشانی؛ بر اینعقیدهاند کهادامهمعاشرتو دوستیلازماستو بهشرمو ترکگناهویمیانجامد؛ در حالیکهقطعارتباطسببتجریو بیباکیبیشتر او شده، عمقلغزشو انحرافشراافزونتر میسازد. در اندیشهامامعلی(ع) دوستیچونخویشاوندیاست.همانگونهکهنباید خویشانرا بهجهتگناهو اشتباهشانترککرد، دوسترانیز نباید بهآسانیترکگفت.

انسانباید با افراد فاسقفاخر دوستنشود؛ امّا وقتیبا کسیبر اساسمعیارهایاسلامیدوستشد و سپساز او گناهمشاهدهکرد، نباید رشتهرفاقترا قطعکند. در اینموقعیت، باید با ارشاد و نصیحتاسبابدوریاواز انحرافرا فراهمآورد.

 

۲. لغزشدنیوی

همهعلمایاخلاقمعتقدند، اگر شخصیدربارهدوستشگرفتار اشتباهشد، باید مورد عفو قرار گیرد. علی(ع) میفرماید:

بر تو باد مردمداری، گرامیداشتنعالمانو گذشتکردنازلغزشهایبرادرانکهسرور اوّلینو آخرینتو را با اینسخنادبآموختهاست، از آنکهبهتو ستممیکند، بگذر و با آنکهاز تومیگسلد، بپیوند و بهآنکهتو را از عطایخود محروممیکند، ببخش.لغزشدوستترا برایهنگامیورشدشمنتتحمّلکن.

 

و. بهزحمتنینداختندوست

انساننباید دوستشرا بهانجامکارهایدشوار و طاقتفرسا وادارد یاتوقعاتپرمشقتاز او داشتهباشد. باید در دوستیها خدا را ارادهکرد، تنهادر پیبهرهبرداریمعنویبود، از دعایدوستانتبرکو خیر جست، آنانراپشتوانهدینخود بهشمار آورد و در ادایحقوق و تحملزحماتشانتقرببهخداوند را جستوجو کرد. بزرگواریو کمتوقعی، خصلتآزادمردانو ایجادزحمتو مشقتبرایدیگراناز صفاتانسانهایحقیر و کمظرفیتاست.

توقعاتبیشاز حدّ و تکلّفآمیز سببکاهشدرجهدوستیو گسیختنتدریجیرشتههایمودّتمیشود. علی(ع) میفرماید:

بدتریندوستکسیاستکهبرایاو بهرنجو زحمتافتی.

بههر حالکمتوقعیو نیز بهزحمتنینداختندوستانیکیاز حقوقدوستیاستکهباید همیشه، بهویژهدر آمد و شدها و دید و بازدیدها، بدانتوجّهکرد. دوستانباید در آمد و شدها خودمانیو بیتعارفباشند، بهآنچههستقناعتکنند.

توقّعاتنا بهجایسببمیشود صاحبخانه، برایجلبرضایتمیهمان،بهزحمتافتد و دوستیها و دید و بازدیدها کاهشیابد. مردیامامعلی(ع) رابهخانهدعوتکرد. حضرتفرمود: بهسهشرطمیآیم.

مرد پرسید: آنشرطها چیست؟ امامپاسخداد: یکیاینکهاز بیرونخانهچیزیبرایمتهیهنکنی؛ دوماینکهآنچهرا در خانهداریپنهانو ذخیرهنسازیو هر چهداریبیاوری؛ سومآنکهبهخانوادهاتستمو فشار روانداری. مرد پذیرفتو حضرتدعوتشرا قبولکرد.

حقوق دوستانبدیناندکمحدود نیست. در نگاهامامعلی(ع) وظایفانساندر برابر دوستبسیار استو با تغییر موقعیتها دگرگونمیشود. آنحضرتبهفرزندشامامحسنمجتبی(ع) چنیننوشتهاست:

چونبرادرتاز تو جدا گردد، تو پیوند دوستیرا برقرار کن. اگر رویبرگرداند، تو مهربانیکن؛ و چونبُخلورزد، تو بخشندهباش. هنگامیکهدوریمیگزیند، تو نزدیکشو؛ و چونسختمیگیرد، تو آسانگیر؛ و بههنگامگناهشعذر او بپذیر، چنانکهگویا بندهاوییو اوصاحبنعمتتو است.    
مبادا دستورهاییاد شدهرا با غیر دوستانتانجامدهییا باانسانهاییکهسزاوار آننیستند، بهجا آوری. دشمندوستخود رادوستمگیر تا با دوستدشمنینکنی. در پند دادندوستبکوش،خوبباشد یا بد؛ و خشمرا فرو خور کهمنجرعهایشیرینتر از آنننوشیدمو پایانیگواراتر از آنندیدهام
با آنکسکهبا تو درشتیکرده، نرمباشکهامید استبهزودیدربرابر تو نرمشود؛ با دشمنخود با بخششرفتار کن؛ زیرا سرانجامشیریندو پیروزیاست. (انتقامگرفتنیا بخشیدن) اگر خواستیازبرادرتجدا شوی، جاییبرایدوستیباقیگذار؛ و هرگز حقبرادرترا بهاعتماد دوستیکهبا او داریضایعنکن؛ زیرا آنکسکهحقّشرا ضایعمیکنیبا تو برادر نخواهد بود؛ و افراد خانوادهاتبدبختترینمردمنسبتبهتو نباشند؛ و بهکسیکهبهتو علاقهایندارد دلمبند. مبادا برادرتبرایقطعپیوند دوستیدلیلیمحکمتراز برقراریپیوند با تو داشتهباشد و یا در بدیکردنبهانهایقویتر ازنیکیکردنبهتو بیاورد. ستمکاریکسیکهبر تو ستممیکند دردیدهاتبزرگجلوهنکند، چهاو بهزیانخود و سود تو کوششدارد؛و سزایآنکسکهتو را شاد میکند بدیکردننیست.

 

سخنپایانی

 

انسانموجودیاجتماعیاستو کمالاو در سایهاجتماعیزیستنبهدستمیآید؛ زیرا دستو پنجهنرمکردنبا مسائلمختلفو متنوعاجتماعی، موجبتقویتروحو جانو نیز بروز استعدادهاینهفتهمیگردد.در تکوینو شکلگیریشخصیتاجتماعیانسانامور مختلفیدخالتدارندکهورود بهاجتماعو انتخابدوستاناز مهمترینآنها است.

اینامر در طولدورانپرفراز و نشیبزندگیدر سعادتو خوشبختییانگونبختیو بیچارگیانسانتأثیر بسیار دارد، تأثیریکهدر دورانجوانیونوجوانیبسیار چشمگیر و تعیینکنندهاست. بنابراین، بر همهافراد بهویژهجوانانعزیز لازماستصفاتو ویژگیهایدوستانشایستهو ناشایستهرابشناسند و در انتخابدوستآگاهانهعملکنند تا ضمنمصونماندنازخطراتو آفاتدوستانبد، از منابعسرشار پیوند با نیکانبهرهمند گردند.

وضعیتفعلیجامعهجوانکههموارهدر معرض تهاجمدشمنانو شیاطیندرونیو بیرونیقرار دارد، اهمیّتقضیهرا دو چندانکردهاست. امیدواریمخدواند بههمهعلاقهمندانو دوستدارانعلی(ع) توفیقدهد سخنانآنحضرترا الگویرفتار خویشقرار دهند تا از جامعهایصالحبرخوردارباشیم.

 

فهرستمنابعو مأخذ

 

* قرآنکریم.

* نهجالبلاغه، ترجمهمحمد دشتی، قم، دفتر نشر الهادی، ۱۳۷۹.

. آمدی، عبدالواحد: تصنیفغررالحکمو دررالکلم، بیجا، مکتبالاءعلامالاسلامی، بیتا.

. ابطحی، سیدحسن: اتحاد و دوستیدر اسلام، بیجا، کتابفروشیطباطبایی،۱۳۸۲.

. اسفندیاری، محمد: بُعد اجتماعیاسلام، بیجا، نشر خرم، ۱۳۷۵.

. بحرانی، حسنبنعلی: تحفالعقول، ترجمهاحمد جنتیعطایی، شیراز،انتشاراتعلمیهاسلامیه، بیتا.

. بهرامی، غلامرضا: آییندوستی، قم، مجتمعذخایر اسلامی، ۱۳۷۹.

. حالت، ابوالقاسم: کلماتقصار علیبنابیطالببا ترجمهفارسیو انگلیسی،تهران، نشر کتابخانهبهجت، ۱۳۵۸.

. دستغیب، سید عبدالحسین: قلبسلیم، بیجا، دارالکتبالاسلامیه، بیتا.

. امام خمینی، روحالله: چهلحدیث، بیجا، مؤسسهتنظیمو نشر آثار امامخمینی؛، چاپچهارم، ۱۳۷۳.

. دفتر همکاریحوزهو دانشگاه: در آمدیبر جامعهشناسیاسلامی، قم، بینا،۱۳۶۳.

. دهخدا، علیاکبر: امثالو حکم، تهران، نشر سپهر، چاپهفتم، ۱۳۷۰.

. رسولیمحلاتی، سید هاشم: چهلحدیث، بیجا، دفتر نشر فرهنگاسلامی،چاپدوم، ۱۳۷۳.

. زمانی، مصطفی: دوستیهایتلخو شیرین، قم، پیاماسلام، ۱۳۵۰.

. شمسالدین، سید مهدی: آدابدوستیو معاشرت، قم، انتشاراتشفق، چاپچهارم، ۱۳۵۶.

. صحفی، سیدمحمد: تعالیمآسمانیاسلام، قم، دفتر انتشاراتاهلبیت:، بیتا.

. طبرسی، ابوعلیالفضلبنالحسن: مجمعالبیانفیتفسیر القرآن، بیروت،مؤسسهالاعملیللمطبوعات، ۱۹۹۵ م.

. فخر، محمد: ضربالمثلفارسی، انگلیسی، عربی.

. کینیا، مهدی: مبانیجرمشناسی(جامعهشناسیجنایی)، تهران، انتشاراتدانشگاهتهران، چاپچهارم، ۱۳۷۳.

. مجلسی، محمد باقر: بحارالانوار، ج۷۲ و ۷۳ و ۷۴.

. محدثی، جواد: اخلاقمعاشرت، قم، مرکز انتشاراتدفتر تبلیغاتاسلامی، ۱۳۷۹.

. محمدیریشهری، محمد: دوستیدر قرآنو حدیث، ترجمهسید حسناسلامی، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۹.

. مطهری، مرتضی: جامعهو تاریخ، انتشاراتصدرا.

. معادیخواه، عبدالمجید: فرهنگآفتاب(فرهنگتفصیلیمفاهیمنهجالبلاغه)،تهران، نشر ذره، ۱۳۷۳.

. مکارمشیرازیو …: تفسیر نمونه، ج۱۵.

 

ديدگاه ها: