موسسه پردازشگران

تماس با ما

02

ماهیت‌معرفت‌

01

فصلاول

ماهیتمعرفت

 

یکیاز انواعروابطیکهمیانانسانو محیطزندگیاشوجوددارد، رابطهآگاهیو شناختاست. اینرابطهمیانانسانوخودشنیز وجود دارد کهخود آگاهیخواندهمیشود. شناختن،کاریاستکهبشر از روز تولّد تا لحظهمرگهر روز صدها بارانجاممیدهد؛ بیآنکهبهماهیتمعرفتتوجهداشتهباشد. همینامر موجبشدهاستگاهحدسو گمانو گاهجهلمرکّبِ درقالبعلمو معرفتبر ذهنهایسادهاندیشانتحمیلشود و آنانرا در برهوتگمراهیسرگردانو نابود سازد. اینچالشمعرفتیضرورت ماهیتشناسیعلمو معرفترا مینمایاند. در اینراستا،تعریفهایگوناگوناز علمو معرفتارائهشدهاستکهیا فاقدهرگونهویژگیتعریفحقیقیاستو یا جامعهمهویژگیهایآننیست.

تعریفمشهور در اینزمینه، چنیناست:

علم، حضور معلومنزد عالماستو اینحضور گاهیمستقیمو گاهیبهواسطهحضور تصویر معلوماست.

دیدگاهامامعلی(ع) در حقیقتعلم

سخنانگهربار علویدر اینباره، انسانرا بهدو مطلبکلیدیرهنمونمیشود:

 

۱. حقیقتعلم، ظهور است.

امامعلی(ع) میفرماید:

العلممصباحالعقل؛ علمچراغروشنیبخشعقلاست.  
المعرفهنور القلب؛ معرفت، نور جانآدمیاست.

نور خواندنعلمو معرفتاز زیباترینو دقیقترینتعبیراتدر ماهیتعلمو معرفتاست؛ زیرا از جهتیبهنقشعلمدر زدودنظلمتِ نادانیازذهنو روحانسانمیپردازد؛ و از جهتیدیگر، بهحقیقتآنکههمانظهوراست؛ اشارهمیکند. چنانکهاینمطلبدر کلماتمرحومفیضکاشانینیزآمدهاست. امامعلی(ع) در دیگر سخنانخویشبهاینحقیقت(ظهور)تصریحمیفرماید:

ستایشمخصوصخداوندیاستکهبا آفرینشخود بر انسانها تجلّیکردهو با حجّتو دلیل، وجود خویشرا بر قلبشانظاهر و آشکارساختهاست.           
او (خداوند) با نشانههایتدبیر متقنو نظاممحکمیکهبهما ارائهداده،در پیشچشمعقلظاهر و آشکار شدهاست.         
چشمدل، وی(خداوند) را ملاقاتکند نهحواسّ ظاهر. آنچهمشاهدهمیگردد بر بود ویگواهیمیدهند نهبر حضور وی. اندیشهها بر اواحاطهندارند، بلکهبا آثار عظمتشبر آنها جلوهگر شدهاست.

امامصادق(ع) میفرماید:

دانشمندییهودینزد امیرمؤمنان(ع) آمد و گفت: ایامیر مؤمنان، آیاهنگامعبادتپروردگارترا دیدهای؟ فرمود: وایبر تو! پروردگاریرا کهندیدهباشمهرگز عبادتنمیکنم. گفت: چگونهاو را دیدهای؟فرمود: وایبر تو! چشمها او را نمیبینند، ولیدلها در اثر حقیقتایماناو را میبینند.

بنابراین، حقیقتعلماز دیدگاهامامعلی(ع) «ظهور واقعیتشیء برایشخصمُدْرک» است. اینظهور گاهمانند ظهورِ پروردگار در برابر چشمدلوظهور نفسو روحو حالتها و صورتهایذهنیآننزد انسان، بهطورمستقیمو بدونواسطهاستو گاهبا وساطتصورتذهنیواقعیت؛ چنانکهامامعلی(ع) میفرماید:

بارورکنندهعلم، تصوّر کردنو فهمیدناست، و «کسیکهدر آموختههایشبسیار تفکر کند چیزهاییرا میفهمد کهپیشاز این، درکنکردهاست

ایندو بیانحکمتآموز، نقشتصوّر و تفکّر در درکاشیا را بهخوبیآشکار میسازد. تصوّر و تفکر، تصویرهاییاز اشیا را در نزد نفسانسانحاضر و ظاهر میسازند و از دریچهاینحضور و ظهور میتوانواقعیتشیءو ویژگیها و روابطآنبا دیگر اشیا را مشاهدهکرد.

 

۲. علمو معرفت، یقینآور است.

امیرمؤمنان(ع) در اینبارهمیفرماید:

علمخود را مانند جهل، و یقینخود را مانند شکقرار ندهید؛ بلکههرگاهنسبتبهچیزیعالمو آگاهشدید عملکنید، و زمانیکهیقینکردید، اقدامنمایید.

یقین، هماناعتقاد صددرصد و مطابقبا واقعیتو حقیقتاستو از علمو معرفتناشیمیشود. بهفرمودهامامعلی(ع) «علمو معرفت، انسانرا بهحقیقتو واقعیتمیرساند.»

از اینرو، علمو یقینبا جهلمرکبو اقسامجهلبسیطیعنیظنّ و شکّو وهمسازگاریندارند؛ چنانکهحضرتش(ع) میفرماید:

العلمینجیمنالارتباکو الحیره؛ علمانسانرا از حیرتو سرگردانینجاتمیدهد.      
العلمقاتلالجهلو مکسبالنبل؛ علم، جهلرا میمیراند و انسانراهوشیار میکند.

در نگاهامامعلی(ع) شکمفهومیگستردهدارد و هرگونهاحتمالیراشاملمیشود. از اینرو، میفرماید:

یسیر الشکیفسد الیقین؛ اندکیاز شکّ و احتمال، براینابودییقین،کافیاست.       
یسیر الظنشک؛ کمیاز ظنو گمان، شکّ است.

اینسخنانحکیمانهنشانمیدهد تنها جزمو قطعمطابقبا واقعنمودارعلمو معرفتاستنهگمانو قطعو جزم. از اینرو، حضرتش(ع) میفرماید:

طوبیلمنبوشر قلبهببرد الیقین؛ خوشا بهحالکسیکهجانشبا یقینپیوند خوردهباشد.

بنابراین، در نگرشامام(ع) علمو معرفت، ظهور واقعیتو حقیقتبرایروحآدمیاستو با یقینارتباطیناگسستنیدارد.

 

ديدگاه ها: