موسسه پردازشگران

تماس با ما

02

عالم‌و عارف‌از دیدگاه‌امام‌علی‌(ع)

01

فصلششم

عالمو عارفاز دیدگاهامامعلی(ع)

 

الف) جایگاهعالم

بیاناتگُهربار علوی(ع) در ارائهارزشو جایگاهعالِمفراوانو چشمگیراستو از جایگاهدانشورانشایستهدر فرهنگاسلامیپردهبر میدارد؛ براینمونهاشارهبهبخشیاز اینسخنانسودمند مینماید. براساساینسخنان،دانشمند:

 

۱. زندگیو حیاتحقیقتیدارد

عالم، زندهمیانمردگان[جاهلان]استو نادانمردهمیانزندگان[دانشوران].

 

۲. از بالاترینرتبهو درجهبرخوردار است

رتبهو درجهعالمبالاترینرتبهها است.

 

۳. بهترین همنشیناست:

بهترینکسانیکهبا آنها مصاحبتو همراهیمیکنی، صاحبانعلموبردباریاند.

 

۴. بهترینمشاور است:

بهترینکسانیکهبا آنها مشورتمیکنی، صاحبانعقلو علمو دارندگانتجربهو دوراندیشیاند.

 

۵. نزدیکترینانسانبهانبیایالاهیاست:

داناترینمردمبهآنچهپیامبرانآوردهاند، نزدیکترینمردمبهآنهایند.

 

۶. حاکممردماست:

دانشورانحاکمانمردمند.

 

۷. مورد نیاز همگاناست:

همهطبقاتمردمدر امور دینیبهدانشمند نیاز دارند.

 

۸. مرگششکافدر اسلاماست:

وقتیدانشمندیمیمیرد، شکافیدر اسلامپدید میآید کهجز بهوسیلهدانشمند دیگر جبراننمیشود.

 

۹. یادشجاوداناست:

ثروتاندوزانبیتقوا مردهاند؛ گر چهبهظاهر زندهاند. دانشمندانتا دنیابرقرار است، زندهاند. بدنهاشاندر زمینپنهانو یادشاندر دلها زندهاست.

 

ب) سیمایعالمحقیقی

با توجهبهجایگاهوالایدانشور در حیاتاجتماعیامامعلی(ع) بهبیانسیمایدانشوراناهتمامیویژهداشت. آنبزرگوار ابعاد شخصیتفردیواجتماعیدانشمندانرا چنینتبیینفرمودهاست:

 

۱. یقیقناستوار

او (عالمربانی) چنانبهیقینو حقیقترسیدهکهگویا نور خورشید بر اوتابیدهاست. اینویژگیمعرفتیوالا بهجهتایناستکهدانشورانحقیقتیاز ابزارهایمعرفتبهویژهعقلو دلبهخوبیاستفادهنمایند؛ چنانکهامامعلی(ع) میفرماید:

عالمبا دلو خاطرهخود مینگرد و جاهلبا چشمو مردمکش.

 

۲. خوفو غم

هر عالمی(از خدا) میترسد.

دانشور حقیقیپیوستهدر برابر خدا احساسمسؤولیتفردیو اجتماعیمیکند، و از کوتاهیدر انجاموظایفیکهعلمو معرفتبر دوشاو گذاردهترسانو نگراناست. تا مبادا بههجرانحقیقیگرفتار آید و هرچهدرجهعلمو معرفتاو بالا میرود ترسو هراسفزونیمییابد. چنانکهامامعلی(ع)میفرماید:

داناترینشما بیمناکترینشما از حقتعالیاست.

برایناساساو جز غمیکغماز تمامغمها خود را رهانیدهاست.

 

۳. اسوهاخلاق

دانشوران، از نظر اخلاقپاکترینمردمهستند و از همهکمتر طمعمیورزند

دانشوراننمونهها و الگوهایبارز اخلاقیالهیو انسانیدر، همهزمینههابویژهعدالتزهد و رضایتاز پروردگار میباشند. در اینبارهامامعلی(ع)میفرماید:

او (عالمربانی) خود را بهعدالتوا داشتهو آغاز عدالتاو از آنکههواینفسرا از دلبیرونراندهاست.   
کسیکهمعرفتشصحیحباشد جانو همتشاز دنیایفانیرویگرداناست.           
داناترینمردمبهخدا، خشنودترینآنها بهقضایاو است.

۴. اخلاصو هماهنگیبا عملدر عمل

او (عالمربانی) حقرا میشناساند و بهآنعملمیکند. کار خیرینیستمگر کهبهآنقیاممیکند. او برایخدا اعمالخویشرا خالصکرد، آنچنانکهخدا پذیرفتهاست.

بنابراینعملو رفتار دانشور حقیقیبراساسمعرفت، و بههدفجلبرضایتو خشنودیمعشوقیگانهعالم، خدایمتعالاست.

 

۵. دعا و یاد خداوند

او (عالمربانی) پیوستهبیاد خدا است. داناترینشما کسیاستکهبیشتریندرخواسترا از خدا داشتهباشد.

آری، دانشور حقیقیبهخطراتدرونیو برونیکهجایگاهوالایاو راتهدید میکند بهخوبیآگاهاست؛ از اینرو پیوستهبهیاد یگانهتکیهگاهمطمئندر جهانهستیاستو فیضبیپایاناو را میجوید، تا ضمنخفظموقعیتخویشبهمدارجعالیتریاز علمو عملنایلآید.

 

۶. تخصصعلمی

او (عالمربانی) نفسخود را برایخداوند بهانجامبالاترینکارها گماشتهاست؛ بهگونهایکهجوابهر مسألهایرا صادر میکند و هر فرعیرا بهاصلشباز میگرداند.

 

۷. ظرفیتعلمیبیپایان

از افزونیعلمتو ایناستکه  دانشخود را اندکبشماری.

دانشورانحقیقیدر برابر ژرفایبیکرانمحصولاتعلمخود را ناچیزمییابد، اینواقعیتشگرفتو مستمر عطشپایانناپذیریبهوجود میآوردکههیچگاهدر راه تحصیلمعرفتبیشتر از پاینمینشیند. امامعلی(ع) دراینبارهمیفرماید:

دو گرسنههرگز سیر نشود، جویندهعلمو جویندهمال.

از اینرو دانشورانحقیقیبا بوستانهایکتابمأنوسند و از انوعگلهایهمیشهبهار کتابو میوههایپیوستهشادابآنخوشهمیچینند و شهد وعصارهآنها را با کمالمسرّتدر اختیار دانشپژوهانقرار میدهند.امامعلی(ع) دربارهنمونههایبارز ایننوعدانشورانمیفرماید:

بدانید، بندگانیکهنگاهدار علمخداوندند، آنرا حفظمیکنند وچشمههایعلمالاهیرا جوشانمیسازند.

 

۸. قدرشناسیخود

دانا کسیاستکهقدر خود را بشناسد.

از اینرو، دانشور حقیقیپیوستهمراقباست، از همهاموریکهقدر ومنزلتاو را در نزد خدا و بندگاناو پایینمیآورد اجتنابکند، اگر چهسخنگفتننابجا باشد. بنابراینچنانکهسخناو روشنگر استسکوتاو حکیمانهاست.

امامعلی(ع) دراینبارهمیفرماید:

او (عالمربانی) سخنمیگوید و خوبمیفهماند و سکوتمیکند پسبهسلامتمیگذرد.

 

۹. هدایتکنندهجامعه

او (دانشمند ربانی) چراغتاریکیها، روشنیبخشتیرگیها، کلید درهایبستهو برطرفکنندهدشواریها و راهنمایگمراهاندر بیابانهایسرگردانیاست.

 

ج. سیمایعالمنما

امامپرهیزگاران، با عنایتبهسوء استفادهنااهلاناز جایگاهوالایدانشمندان، در موارد متعدد ویژگیهایدانشورانمایانرا بیانفرمودهاست.بخشیاز ویژگیهایاینگروهعبارتاستاز:

 

۱. جهلو انحراففکری

دیگریکهاو را دانشمنداننامند اما از دانشبیبهرهاست، یکدستهازنادانیها را از جمعینادانفرا گرفتهو مطلبگمراهکنندهرا از گمراهانآموختهو بههمبافتهو دامهاییاز طنابهایغرور و گفتههایدروغینبرسرراهمردم افکند، قرآنرا بر امیالو خواستههایخود تطبیقمیدهد و حقرا بههوسهایخود تفسیر میکند… او ادعا میکند از ارتکابشبهاتپرهیز دارنداما در آنها غوطهمیخورد و نیز ادعا میکند: از بدعتها دورم، ولیدر آنهاغرقشدهاست. پسچهرهاو چهرهانسان، و قلبشقلبحیواندرندهاست.راههدایترا نمیشناسید کهاز آنسو برود، و راهخطا و باطلرانمیداند کهاز آنبپرهیزد. پسمردهایاستدر میانزندگان.

 

۲. گزافهگویی

بسا ادّعا کنندهدانشکهعالمنیست. زشتیعلملافزدنو گزافهگوییاست.

 

۳. تکبر

دشمنترینمردمنزد خداوند پاکعالممتکبر است.

 

۴. تضاد علمو عمل

براینادانیعالم، کافیاستکهعملشبرخلافعملشباشد. دشمنترینمردمنزد خداوند، دانشور گناهکار است.

 

۵. دنیا طلبی

آفتدانشوران، دوستیریاستاست. هر دانشوریکهدینرا بهدنیابفروشد، در روز قیامتهیزمآتشجهنماست.

۶. حسادت

کجایند آنانکهادعا داشتند آنها استوراندر علممهستند نهما؛ ادعاییکهاز رویدروغگوییو سرکشیو حسادتبهما بود. خداوند ما را بلند مرتبهگردانید و آنها را پستساخت. علومو مراتبعالیرا بهما بخشید و ایشانرامحرومکرد!

از نشانهایعالمنما ایناستکهبا دانشمندانبرتر از خویشبا کردارهایآلودهبهگناهمخالفتمیکند.

 

۷.نفاق و دورویی

منبرایشما از هر دانا زبانمنافقدلیمیترسمکهآنچنانمیدانیدمیگوید، و آنچهشما بد میدانید انجاممیدهد.

 

۸. ترویجبیتفاوتی

او (عالمنما) مردمرا از گناهانبزرگایمنمیسازد و جرائمبزرگراسبکجلوهمیدهد.

 

۹. یاوریستمگران

او نشانههایعالمنما ایناستستمگرانرا ـ با گفتار و نوشتار خود ـ یاریمیکند.

 

د. وظایفعالمو دانشور

۱. اخلاص

عملو علمخود را برایخدا خالصگردان.

 

۲. عملبهعلم

بهعلمخویشعملکنید تا از اهلدانشباشی. عالمو عارفبهحقیقتوعملکنندهبهآنباشیتا خدایسبحانرستگارتفرماید.

 

۳. تعلّمو تعلیم

دانشوظیفهدارد آنچهرا نمیداند بیاموزد و آنچهرا دانستهبهمردمیاددهد. خداوند از مردمنادانعهدهنگرفتکهبیاموزند تا آنکهاز اهلعلمودانایانعهد گرفتکهآموزشدهند.

 

۴. گزینشدانشپژوه

برایدانشتو برتو حقیاست. حقدانشآناستکهآنرا بهشایستهاشعطا کنیو از غیر شایستهدریغورزی.

 

۵. پرهیز از غرور و تکبر

سزاوار استعاقلاز مستیو غرور علمبپرهیزد؛ زیرا بادیپلید استکهعقلرا ذایلو وقار انسانرا سبکمیسازد. برایکسیاو را آموزشمیدهید فروتنیکنید و از دانشورانمتکبر نباشند.

 

۶. پرهیز از اظهارنظر غیرآگاهانه

دربارهچیزیکهبرآناحاطهعلمیپیدا نکردهای، سخنمگو.

 

۷. بردباری

علمبهحلمو بردبارینیازمند است.

 

۸. سکوتحکیمانه

بسیار خاموشباشبیآنکهاز گفتار ناتوانباشی؛ زیرا سکوتزینتدانشدر پروردهجاهلاست.

 

۹. حکومت

سوگند بهآنکسیکهدانهرا شکافتهو انسانرا آفریدهاست، اگر حضورمردمو یاریآنانکهموجباتمامحجتبر منشدهنمیبود و نیز عهد وپیمانیکهخدایسبحاناز دانشورانگرفتهکهبر سیر ستمگر و گرسنگیستمکشقرار و آرامنگیرند ریسمانحکومترا بر دوشآنمیگذاردم.

 

ه. حقوِق دانشور

۱. بزرگداشتوی

دانشور برایعلمشگرامیداشتهمیشود. کسیکهعالمیرا گرامیبدارد، پروردگار خود را گرامیداشتهاست.

 

۲. پذیرشحکماو

عالمانحاکمانبر مردمهستند.

 

۳. نصحیتپذیری

از سخنپند دهندهایکهخود پند گرفتهباشد، چراغبرافروزید و نصیحتِکنندهبیدار را بپذیرید.

 

۴. خدمت

هرگاهدانشوریدیدی، خادمشباش.

 

۵. همنشینیو معاشرت

با دانشورانهمنشینیکنتا علمتو زیاد و ادبتنیکو و نفستو پاکیزهگردد.

۶. سؤالنیکو و در حد کفایت

یکیاز حقوقدانشمند بر تو ایناستکهزیادهاز حد، از او نپرسی

هرگاهپرسشمیکنی، برایفهمیدنبپرس، نهبهقصد اینکهدانشور درجوابدچار لغزششود.

 

۷. تواضع

برایکسیکهاز او علمفرا میگیرد، فروتنیکنید.

در پایان، پروردگار بزرگرا بهسبباتمامایناثر شکرگزارمو از درگاهلطفو احسانش، برایخود و خوانندگانتوفیقعملبهعلمو معرفتفزونترمیخواهم؛ و نیز برایهمسر گرامیامکهبازنویسیایناثر را بهانجامرساند،اجر جزیلو توفیقروزافزونخواستارم.

 

چکیده

 

۱. از دیدگاهامامعلی(ع) اهمیتمعرفتشناسیبهحدیاستکهزیربنایهرگونهحرکتعلمیو عملیانسانبهشمار میآید.

۲. در نگرشامامعلی(ع) علمو معرفت، ظهور واقعیتو حقیقتبرایروحآدمیاستو بالیقینارتباطیناگسستنیدارد.

۳. از چشمانداز امامعلی(ع) نهتنها شناختجهانخارجاز ذهن، امریممکناستبلکهدر بسیاریاز موارد، وظیفهایقطعیتلقیمیشود.

۴. منبعمعرفت، هر چیزیاستکهبطور مستقل یا غیرمستقلخاستگاهمعرفتاستو با ابزراهایشناختیمتناسبمیتواناز آنمعرفتبدستآورد. اینمنابعدر کلامامامعلی(ع) عبارتند از: الله تعالی، کتابالاهی،انبیایالاهی، اوصیایالاهی، عارفانو دانشوران، طبیعت(کتابتکوینی) وتاریخ.

۵. انسانبرایبدستآوردنمعرفتاز وسائلمتناسبکهابزار شناختنامیدهمیشود بهرهمیبرد. اینابزارها در کلامامامعلی(ع) چنیناست:حس، عقل، تجربه، دلو وحی.

۶. ملاکمعرفتصحیحمطابقتمعرفتبا واقعیتمعینو ثابتشیءمورد شناختاست.

۷. معیار احراز معرفتصحیحنظریدو امر است: یکیعلممعصومدرونیکههمانامور بدیهیاولیو رهاورد عقلفطریاستو دیگریعلممعصومبرونیکههمانمعارِفقرآنیو رواییو رهاورد و الهامالاهیاست.

۸. بطور کلیدرجاتمعرفتعبارتند از: معرفتتقلیدی، معرفتبرهانیو معرفتشهودیو هر کداماز ایندرجاتشاملمراتبخاصیمیشود.

۹. همانگونهکهمعرفتنیازمند منابعو ابزار (اسباب) استنیازمند وجودشرایطو زمینههاییاستکهانسانرا در مسیر معرفتصحیحیاریمیرساند.

اینشرایطاز چشمانداز امامعلی(ع) چنیناستایمان، تقوا، صبر وشکر، اخلاص، زهد، یاد خداوند، توبه، دعا، خوراکحلال، فزونیسکوتبر کلام، انگیزه، هوشمندی، تعلمو تعلیم، مذاکرهو مشورتعلمی.

۱۰. گاه، موانعیدر مسیر شناختبروز میکنند کهانسانرا از معرفتصحیحباز میدارند. اینموانعاز دیدگاهامامعلی(ع) عبارتند از: هواپرستی،خود دوستیِ افراطی، غفلتو بیخبری، نفاق، جدال، آرزویدور و دراز،بدبینی، عجله، تقلید کورکورانه، راحتطلبی، گناه، پرخوری، شوخیناپسندو زیاد، علمبدونعمل.

۱۱. در نگرشامامعلی(ع) عالمانشایستهو ناشایستهاساسیتریننقشرادر سعادتو شقاوتمردمایفا میکنند. اینامر نمایانگر جایگاهبسیار والا وخطیر عالماست.

۱۲. امامعلی(ع) سیمایعالمحقیقیرا با اینویژگیها بیانمیفرمایند:

یقیناستوار، خوفو غم، اُسوهاخلاق، اخلاصو هماهنگیبا علموعمل، دعا و یادخداوند، تخصّصیعلمی، ظرفیتعلمیبیپایان،قدرشناسیخود و هدایتکنندهجامعه.

۱۳. سیمایعالمنما در کلامامامعلی(ع) با اینویژگیها نمایاندهشدهاست: جهلو انحراففکری، گزافهگویی، تکبّر، تضاد علمو عمل، دنیاطلبی،حسادتنفاق و دو رویی، ترویجبیتفاوتی، یاوریستمگران.

۱۴. وظایفعالمو دانشور از دیدگاهامامعلی(ع) عبارتند از: اخلاص،عملبهعلم، تعلّمو تعلیم، گزینشدانشپژوه، پرهیز از غرور و تکبّر پرهیز ازاظهارنظر غیرآگاهانه، بردباری، سکوتحکیمانهو حکومت.

۱۵. حقوقدانشورانو وظایفمردمنسبتبهآناندر کلامامامعلی(ع)چنیناست: بزرگداشتوی، پذیرشحکماو، نصیحتپذیری، خدمت،همنشینیو معاشرت، سؤالنیکو و در حد کفایتو تواضع.

 

فهرستمنابع

 

. اصولفلسفهو روشرئالیسم، طباطبائی، سید محمد حسین، انتشاراتصدرا، قم.

. التعریفات، الجرجانی، علیبنمحمد، انتشاراتناصر خسرو، تهران.

. التوحید، الصدوق، محمد بنعلیبنالحسینبنبابویه، دارالمعرفه، بیروت.

. الحکمالزاهره، صابرییزدی، علیرضا، مرکز چاپو نشر سازمانتبلیغاتاسلامی.

. العلمو الحکمهفیالکتابو السنّه، ریشهری، محمد، نشر دارالحدیث،قم.

. الکافی، الکلینی، محمد بنیعقوب، انتشاراتعلمیهاسلامیه، تهران.

. الوافی، الفیضالکاشانی، محمد محسن، مکتبهالامامامیرالمؤمنینعلی(ع)،اصفهان.

. بحارالانوار، المجلسی، محمدباقر، المکتبهالاسلامیه، تهران.

. پاسخبهپرسشهایمکتبی، غفاری، حسین، نشر حکمت، قم.

. پیامقرآن، مکارمشیرازی، ناصر، نشر مدرسهالامامامیرالمؤمنین(ع)، قم.

. تحفالعقولعنآلالرسول، الحّرانی، الحسینبنعلی، کتابفروشیاسلامیه،تهران.

. ترجمهگویا و شرحفشردهایبر نهجالبلاغه، محمدجعفر امامیو محمدرضاآشتیانی، مطبوعاتیهدف، قم.

. تفسیر موضوعیقرآنکریم، جوادیآملی، عبدالله، مرکز نشر فرهنگیجاد.

. تفسیر نمونه، مکارمشیرازیو همکاران، دارالکتبالاسلامیه، تهران.

. شرحغررالحکم، خوانساری، جمالالدینمحمد، چاپدانشگاهتهران.

. شناخت، شهید مطهری، مرتضی، نشر شریعت، تهران.

. شناخت، شهید بهشتی، محمدحسین، نشر شریعت، تهران.

. شناختدر فلسفهاسلامی، سبحانی، جعفر، انتشاراتتوحید، قم.

. غررالحکمو دررالکلم، الا´مدی، عبدالواحد، دارالکتابالاسلامی، قم.

. مفاتیحالجنان، قمی، عباس، دفتر نشر فرهنگاسلامی.

. منیهالمرید: العاملی، زینالدینبنعلی، مکتبالاءعلامالاسلامی، قم.

. نهجالبلاغه، نسخهالمعجمالمفهرس، السید الشریفالرضی، مؤسسهالنشرالاسلامی، قم.

. وسائلالشیعه، الحرّ العاملی، محمد بنالحسن، مؤسسهآلالبیت(ع)، قم.

 

ديدگاه ها: