موسسه پردازشگران

تماس با ما

02

پرتو دوم‌

01

پرتو دوم

«دفتر دانش»

 

فراگیریدانش، اهتمامبهپرورشفکر، شکوفا ساختناستعداد، آشناییباپدیدههاینوآمد علمی، تلاشدر جهتاحراز صلاحیتتشخیصخیر و شرو برخورداریاز بینشدرستدر زندگیفردیو اجتماعیاز دغدغههایاساسینسلجدید است. شناختجایگاهدانشو دانشمند و آشناییبا بایدهایو نبایدهایدانشآموزی، در تصمیمجواندر اینحوزهمؤثر خواهد بود.بررسیدیدگاهامامعلی(ع) در اینبارهمیتواند جوانانرا در ساماندادنحیاتیپر بار و الاهییاریدهد.

 

زلالعلم

دانایامت، از دانشو منزلتآنچنینیاد میکند:

ـ دانشزندگیاست.(۴۵)

ـ دانشچراغخرد است.(۴۶)

ـ دانشراهنمایینیکاست.(۴۷)

ـ دانشبهترینهدایتگر است.(۴۸)

ـ دانشراهبر بردباریاست.(۴۹)

ـ دانشریشههر خوبیاست.(۵۰)

ـ دانشسرآمد فضیلتها و نقطهپایانآناست.(۵۱)

ـ دانشمانعآفتها است.(۵۲)

ـ دانشحیاتجان، روشنکنندهخرد و میرانندهنادانیاست.(۵۳)

ـ دانشحیاتدل، روشنکنندهدیدگاناز نابیناییو نیرو بخشبدنها ازناتوانیاست.(۵۴)

ـ دانش، میراثیگرانبها است.(۵۵)

علمبالاستمرغجانترا

بر سپهر او برد روانترا

علمدلرا بهجایجانباشد

سر بیعلمبدگمانباشد

علمنور استو جهلتاریکی

علمراهتبرد بهتاریکی(۵۶)

تحصیلعلمبهدورانیخاصمنحصر نیست. دورانکودکیو نوجوانینقطهعطفدانشآموزیاستاینمسیر پایانندارد؛ زیرا «ظرفدانش» هرگزپر نمیشود. حضرتعلی(ع) میفرماید:

هر ظرفی، وقتیچیزیدر آنمیگذارند، گنجایشخود را از دستمیدهد؛ مگر ظرفدانشکهبا افزودنآن، گنجایششبیشتر میشود.(۵۷)

بر اساسدیدگاهامام، دانشبیشاز آناستکهبهاحاطهدرآید.(۵۸) بر ایناساس، آنبزرگوار دانشمند را چنینتعریفمیکند:

العالممنلایشبعمنالعلمو لایتشبعبه؛ دانشمند کسیاستکهاز دانشسیر نشود و خود را سیر ننمایاند.(۵۹)

در منظر امام، برتریمردمبهدانشها و خردها استنهثروتها و تبارها.(۶۰) بیتردید ایننکتهمهمبر تصمیمگیریها سایهمیافکند تا چراغدانشهموارهروشناییبخشزندگیباشد. کمیل بنزیاد نخعیمیگوید: روزیعلیبنابیطالب(ع) دستمرا گرفتو به بیابانبرد. چونبهصحرا رسید، آهیدراز کشیدو گفت: ایکمیل، ایندلها آوندها(ظرفها) استو بهترینآنهانگاهدارندهترینآنها. پسآنچهمیگویمبهخاطر دار. کمیل، دانشبهاز مالاستکهدانشتو را پاسباناستو تو مالرا نگهبان؛ مالبا هزینهکردنکمآیدو دانش با پراکندهشدنفزونییابد. پروردهمالبا رفتنمالبا تو نپاید. ایکمیلپسر زیاد، شناختدانش، دیناستکهبدانگردنباید نهاد. آدمیدرزندگیبهدانش، طاعتپروردگار آموزد و برایپساز مرگنامنیکاندوزد؛ و دانشفرمانگذار استو مالفرمانبردار. کمیل، گنجورانمالهامردهاند، گرچهزندهاند؛ و دانشمندان، چندانکهروزگار پاید، پایندهاند؛تنهاشانناپدیدار استو نشانههاشاندر دلها آشکار.(۶۱)

حالتمالو علماگر خواهی

تا بدانیکههر یکیچوناست

مالدارد چو بدر رویبهکاست

علمچونماهنو در افزوناست

طلبمالبهر علمبود

هر کهرا طلعتهمایوناست(۶۲)

پیشدستیکردندر فراگیریدانشو بهرهجستناز فرصتها برایدانشآموزیاز توصیههایمهماماماست:

پسبهسوی[کشتزار]دانشبشتابید، قبلاز آنکهبوتهآنخشکشود و پیشاز آنکهبهخود پردازید و فرصتگرفتنعلماز اهلآناز دسترود.(۶۳)

جایگاهدانشرا در پاسخامامپیرامونچیستیخیر و نیکیپیمیگیریم:

خیر آننیستکهمالو فرزندتبسیار شود، بلکهخیر آناستکهدانشتفراوانگردد.(۶۴)

 

رسمتحصیل

گونهگونیدانشبیشاز آناستکهبهشمارهدرآید. مهمسودمند وسزاوار بودندانشاست. امام(ع) در اینبارهمیفرماید:

خذوا منکلعلماحسنه؛ علومبسیار است. پساز هر دانشیبهترینآنرا فراگیرید.(۶۵)   
انفعالعلمما عملبه؛ سودمندتریندانش، دانشیاستکهبهکار بستهشود.(۶۶)
واعلمانهلا خیر فیعلملاینفعو لاینتفعبعلملایحقتعلمه؛ بدان، در دانشناسودمند خیرینیستو آموختندانشیکهسزاوار آموختننیست،سودیندهد.(۶۷)

موفقیتدر هر علمی، مرهونپایبندیبهآییندانشجوییو رسمتحصیلاست. در نگاهامام(ع) منشور دانشاندوزیپنجبعد اصلیدارد. اینابعاد عبارتاستاز:

 

الف) خدا محوری

هر علمیباید رنگخداییداشتهباشد و عطر اخلاصآن، فضایدلوجامعهرا آکندهسازد؛ زیرا از دانش، ضلالتخیزد و هدایت. اینآسیبراباید با تقوا ترمیمکرد. امامعلی(ع) لغزشو بیتقواییدانشمند را مانندشکستنکشتیزیانبار و فاجعهآفرینمیداند(۶۸) و میفرماید:

لایزکو العلمبغیر ورع؛ بدونپرهیزگاریدانشرشد نمیکند.(۶۹)

خداییبودندانش، همزمینهاصلاحدانشجو را فراهممیآورد و همدیگرانرا سودمند میسازد. در نظر امام(ع) آثار ایندانشعبارتاستاز:پرستش(۷۰) و خالصگردانیدنعملبرایخدا.(۷۱)

 

ب) پشتکار

دانشبا تنآساییو راحتطلبیبهدستنمیآید. همّت، دقّتو پشتکاررمز پیشرفتاست. امام(ع) میفرماید:

علیالمتعلمانیدأبنفسهفیطلبالعلمو لایملمنتعلمهو لایستکثر ماعلم؛ بر دانشپژوهاستکهخود را در طلبعلمکوشا سازد و ازآموختندانشخستهنشود و دانستههایخود را زیاد نشمارد.(۷۲)     
لایحرز العلمالا منیطیلدرسه؛ دانشرا بهدستنمیآورد مگر کسیکهمدتها بیاموزد.(۷۳)          
مناکثر الفکر فیما تعلّماتقنعلمهو فهممالمیکنیفهم؛ هر کهدر آموختههایشزیاد بیندیشد، دانشخود را استوار گرداند و آنچهنمیفهمیدهاستبفهمد.(۷۴)   
کلشیء یعز حینینزر الا العلم، فانّهیعز حینیغزر؛ هر چیزیوقتیکمشود ارزشمییابد؛ مگر دانشکهوقتیزیاد شود ارزشمند میگردد.(۷۵)
لا فقهلمنلایدیمالدرس؛ کسیکهدر خواندنو آموختنپیگیر نباشد،از فهمو دانشبرخوردار نشود.(۷۶)

آنبزرگوار فرزندشرا چنیناندرز میدهد: دانا کسیاستکهدریابدآنچهمیداند، در برابر آنچهنمیداند، اندکاستو بدینسببخود را نادانشمارد؛ بهمدد آنچهدریافتهاست، بر کوششخود در جستندانشبیفزاید وپیوستهجویندهو شیفتهدانشباشد و از آنبهرهگیرد.(۷۷)

 

ج) بهکار بستنعلم

علمبا عمل، کمالبهشمار میآید و ارزشدانشدر بهکار بستنآناست.

ثمرهالعلمالعملبه؛ ثمرهعلم، بهکار بستنآناست.(۷۸)

امامدانشبدونعملرا مایهگرفتاریدانسته،(۷۹) میفرماید:

علمبلا عملٍکشجر بلا ثمر؛ دانشیکهبا عملهمراهنباشد، چوندرختبیمیوهاست.(۸۰)

 

د) احترامبهاستاد

«مجلسدانش، باغبهشتاست»(81) و آموزگارانسختکوشو دلسوزباغبانانآنشمردهمیشوند. فروتنیدر برابر استاد و احترامبهویاز وظایفهر جویندهعلماست. حضرتعلی(ع) میفرماید:

تواضعوا لمنتعلمونهالعلم؛ در برابر کسیکه از او دانشمیآموزید،فروتنباشید.(۸۱)

امام(ع) بخشیاز حقوقآموزگار را چنینبر میشمارد:

هرگاهاستاد در میانجمعیبود، بر همگانسلامکنیو بهاو نیز سلامگویی. روبهرویشبنشینی. در حضور او با دستو چشمو ابرو اشارهنکنی. در مخالفتبا نظر وینگویی" فلانیچنینگفتهاست". نزد اواز کسیغیبتنکنی. در مجلسشاز نجوا بپرهیزی. اگر خستهبود، درپرسشکردناصرار نورزی. از طولمجالستبا او بهتنگنیایی. زیراحکایتهمنشینیبا او حکایتدرختخرماییاستکهانتظارمیکشیتا از آنچیزیبرایتفروافتد.(۸۲)

 

پیرایشآفات

دانشجو، بهاقتضایگسترهآموختههایعلمیاش، دستخوشآسیبها وآفاتبسیار است؛ آفاتیکهپیرایشآنهابرای زلالماندنجویبار دانشضروریو بایستهاست. مادّیگرایی، تعصب، تکبّر، خودبینی، خودنماییوستیزهجوییبخشیاز اینآفاتشمردهمیشود. امامعلی(ع) میفرماید:

خذوا منالعلمما بدا لکمو ایاکمانتطلبوا لخصالاربع: لتباهوا بهالعلما، اوتماروا بهالسفهاء، او تراؤوا بهفیالمجالس، او تصرفوا وجوهالناسالیکمللترؤس؛ از علمهر آنچهبرایتانپیشمیآید، فراگیرید؛ و زنهار کهآنرابرایچهار کار بیاموزید: فخرفروشیبهدانشمندان، ستیزهبا نادانان،خودنماییدر مجالسیا جلبکردنتوجهمردمبهخود برایریاستکردنبر آنها.(۸۳)

امام، خودپسندیرا ضد درستفهمیو آفتخرد میداند. دانشجویانرااز بسیار انگاشتناندوختههایعلمیباز میدارد و میفرماید: منتو را بهگونهگونینادانیهایتمیکوبمو سرزنشمیکنمتا خود را دانا نپنداریو اگرچیزیبهتو رسید کهمعرفتییافتی، آنرا چندانبزرگنگیری.(۸۴)

نزد منجانبهتر از بالو پر است

جانبماند باقیو تنابتر است

اینسلاحعجبمنشد ایفتی

عجبآرد معجبانرا صد بلا(۸۵)

 

ديدگاه ها: